پالپ دندان

پالپ دندان، بافت همبندی است که درون عاج محصور شده و دارای عروق خونی و انواع سلول های اختصاصی، غیر اختصاصی، بنیادی و توانایی ترمیم بافتی است. پالپ در طول حیات خود چند وظیفه اصلی از جمله سازندگی، دفاع، تغذیه و حس را بر عهده دارد. در دندانی که درمان ریشه شده و یا بافت پالپ آن خارج می شود، کلیه این وظایف مختل می شود. وظیفه سازندگی شامل ساخت عاج جدید و تقویت عاج ساخته شده قبلی است که پس از درمان ریشه و خارج کردن پالپ متوقف شده و در نتیجه هیچ افزایشی در میزان بافت معدنی آن ایجاد نشده و ضخامت عاج ثابت می ماند.

عاج دندانی که پالپ ندارد، مایع داخل توبولی و وظیفه دفاعی نداشته، همچنین سلول های دفاعی و عروق خونی پالپ که وظیفه مقابله با عوامل خارجی شامل میکروارگانیسم ها و سموم آنها را بر عهده دارند، دیگر وجود نخواهند داشت. در طول حیات دندان، عروق خونی پالپ، وظیفه تغذیه بافت عاج را بر عهده دارد؛ بافتی که عروق خونی ندارد وظیفه تغذیه را نمی تواند انجام دهد. بافت پالپ زنده، با فیبرهای عصبی گوناگون، باعث می شود فرد از تحریک وارده به دندان آگاه باشد و با خارج نمودن پالپ دندان، دیگر حسی در برابر تحریک ها نداشته و تخریب دندان بدون بروز درد انجام شود.

علی رغم تمام پیشرفت های انجام شده در علوم دندانپزشکی، شیوع پریودنتیت اپیکال افزایش یافته که یکی از دلایل مهم آن درمان ریشه نامناسب انجام شده توسط دندانپزشکان است. همچنین طول عمر دندانهای مولر که درمان ریشه شده اند به مراتب از دندانهای سالم کمتر است، زیرا دندان دارای پالپ با داشتن حس عمقی، بهتر از دندان بدون پالپ در برابر نیروهای جویدن از خود محافظت می کند. بنابراین برای افزایش طول عمر دندانها، تلاش برای حفظ حیات پالپ یک امر ضروری است.

درمان پالپ زندهانواع بیماری پالپ:

پالپیت برگشت پذیر:

یک تشخیص کلینیکی عینی بر اساس یافته های اظهار شده توسط بیمار است، در اغلب موارد شرایط پری اپیکال نرمال ولی افزایش حساسیت کوتاه مدت به تغییرات حرارتی و به خصوص سرما مهم ترین یافته بوده، همچنین تمام شدن درد چند ثانیه پس از اتمام تحریک اتفاق می افتد. در چنین حالتی بیماری پالپ امکان برگشت به حالت نرمال را دارد.

پالپیت برگشت ناپذیر:

پالپیت برگشت ناپذیر، نیز یک تشخیص کلینیکی عینی بر اساس یافته های اظهار شده توسط بیمار است. این فرم از پالپیت می تواند با نشانه های گوناگونی همراه باشد. درد طولانی با محرک حرارتی (به خصوص سرما) فرم پالپیت برگشت ناپذیر است. این درد با محرک تشدید می شود ولی می تواند خود به خودی باشد. درد در ابتدا متناوب است و به تدریج به دردی شدید و مداوم تبدیل می شود. در اغلب موارد، عفونت عامل التهاب است، یک پالپ ملتهب باید در صورت حذف عامل عفونت، مانند سایر بافت های همبند بدن، قادر به بهبودی باشد. بنابراین، پالپیت ناشی از پوسیدگی باید در صورت برداشتن پوسیدگی، قابل برگشت باشد.

پالپ زنده:

درصورت مشاهده خونریزی از ناحیه اکسپوژر، زنده بودن پالپ دندان قطعی می شود.

اکسپوژر پالپی ناشی از پوسیدگی:

نقطه ای که عاج عفونی در تماس با بافت پالپ قرار دارد و پس از تراش حفره باز می شود.

درمان پالپ زنده چیست؟

درمان پالپ زنده، یعنی حفاظت از پالپ دندان ملتهب یا سالمی که اکسپوز شده است، با استفاده از زیست مواد اندودانتیک، به نحوی که امکان زنده ماندن پالپ فراهم شود. اگر چه این باور عمومی وجود دارد که دندانی را که به دلیل شدت پوسیدگی و بیماری پالپ-پری اپیکال دچار التهاب شدید می شود باید درمان ریشه کرد و پالپ آن را خارج نمود ولی گاهی این امکان نیز وجود دارد که قسمتی از پالپ ملتهب را خارج و بقيَه آن را با استفاده از مواد پوشاننده اندودانتیک محافظت نمود.

درمان پالپ دندانشرايط درمان پالپ زنده:

برخی باور دارند فقط زمانی می توان حیات پالپ را حفظ کرد که پالپ سالم در اثر تروما اکسپوز شده باشد و یا حداکثر مبتلا به پالپیت برگشت پذیر باشد ولی زمانی که بیماری به پالپیت برگشت ناپذیر تبدیل شود، دیگر پالپ دندان قابل نگهداری نبوده و بايد مورد درمان ریشه کامل قرار گيرد. پالپ با اکسپوژر پوسیدگی که دچار التهاب شدید شده یا پالپی که دچار پالپیت غیر قابل برگشت است را می توان حفظ و درمان کرد. همچنین التهاب پالپ می تواند در یک ناحیه و به صورت محدود باقی مانده و در کل بافت پالپی منتشر نشود. از روی نشانه ها و علائم کلینیکی مانند درد و حساسیت به آزمون ها، نمی توان شرایط بیماری پالپ را مشخص کرد. با توجه به این که آستانه تحمل افراد، متفاوت است، نحوه و شدت پاسخ به آزمون ها نمی تواند به طور دقیق، نوع بیماری پالپ را مشخص کند.

علائم مهم در ارزیابی وضعيت پالپ:

خونریزی: یکی از نشانه های مهم در تعیین وضعيت پالپ، وجود خونریزی پس از اکسپوز آن است. در واقع، وجود و مشاهده خونریزی، دلیل محکمی برای زنده بودن پالپ محسوب می شود. اهمیت این موضوع وقتی بیشتر احساس می شود که آزمون های کلینیکی با پاسخ منفی کاذب، دندانپزشک را به تشخیص زنده نبودن پالپ هدایت کرده اند. این باور وجود دارد که خونریزی زیاد نشان دهنده التهاب است. اگر درمان پالپ زنده با خونریزی زیاد همراه باشد، نشان از التهاب بافت زيرين است و می توان در طرح درمان، تجدید نظر کرد؛ به طور مثال اگر در درمان پالپوتومی پارسيل خونریزی زیادی وجود داشت درمان پالپوتومی کامل می تواند گزینه بهتری باشد.

درد پالپی: بسیاری از محقق ها، وضعيت پالپ را به دو صورت دردناک و غیر دردناک تقسیم نموده اند. گاهی ممکن است با ارزیابی درد دندان، وضعيت پالپ تشخيص داده شود ولی در بسیاری از موارد، این امکان وجود ندارد و برای رسیدن به تشخیص قطعی، بايد از سایر ابزارهای کمکی مثل رادیوگرافی و معاینه های کلینیکی تکمیلی کمک گرفت. زمانی که بیمار با شکایت از درد مراجعه می کند، وظیفه دندانپزشک مشخص کردن منشا درد و ارائه طرح درمان است. درد، یک واکنش چند عاملی است و عوامل متعددی در بروز آن دخالت دارند، پس میزان درد به تنهایی نمی تواند شدت التهاب پالپ را تعیین کند. در مواردی ممکن است بیمار حساسیت عاجی را با واکنش و درد بسیار شدید بیان نماید؛ در حالی که در بسیاری از موارد ممکن است پالپ دندان بدون بروز درد مرده و نیاز به درمان ریشه داشته باشد. در نتيجه وجود، میزان و یا شدت درد به تنهایی نمی تواند تعیین کننده طرح درمان مورد نیاز برای دندانی باشد که کاندید درمان پالپ زنده است.

سلامت پری رادیکولار: پری رادیکولار سالم به مواردی گفته می شود که علایم و نشانه های بالینی از التهاب و عفونت با منشا پالپی شامل آبسه، تورم، فیستول و قرمزی در نواحی پوشاننده انتهای ریشه و همچنین حساسیت دندان به ضربه موجود نباشد؛ همچنين در بررسی رادیوگرافی، شکل و ضخامت فضای الیاف پریودنتال سالم باشد.

درمان پالپوتومیعوامل موفقیت درمان پالپ زنده:

میزان خون رسانی: هر بافت زنده ای برای حفظ و دفاع از خود، نیاز به خون رسانی مناسب دارد. میزان خون رسانی پالپ یکی از فاکتورهای مهم در حفظ حیات پالپ است. اگر بافت، خون رسانی خوبی نداشته باشد، درمان پالپ زنده با مشکل روبرو خواهد شد. دندان بالغی که دچار ضربه شده و عروق آن از انتهای ریشه آسیب جدی دیده است، مورد مناسبی برای این نوع درمان نیست. در افراد مسن، افراد دارای دیابت یا افرادی که به هر دلیل، مشکل عروقی دارند، ممکن است درمان با مشکل روبرو شود.

بافت پریودنشیوم سالم: بافت پریودنشیوم که دربرگیرنده استخوان اطراف و الیاف نگهدارنده دندان است، نقش بسزایی در حفظ حیات دندان دارد. در صورتی که این بافت آسیب ببیند، در درجه اول خون رسانی پالپ دچار مشکل می شود و سپس استخوان اطراف دندان تحلیل می رود. این عوامل سبب شده دندان دارای بافت پریودنشیوم بیمار، در برابر تحریک ها، آسیب پذیرتر شده و توانایی ترمیم آن ضعیف شود.

سیل تاجی: امروزه تردیدی در نقش بنیادی میکروارگانیسم ها در ايجاد بيماری های پالپ وجود ندارد. پالپ اکسپوز شده در دهان عاری از میکروب، توانايی ترميم و ايجاد پل کلسیفیه را دارد اما در حضور باكتری ها چنین نیست. موفقيت درمان پالپ زنده با كنترل عوامل بيماری زا رابطه مستقيم دارد، بنابراین درمان پالپ زنده در دندانی که بتوان سیل تاجی خوبی برقرار کرد، قابل انجام است. در دندانی که نتوان سیل تاجی مناسبی ایجاد کرد و یا به عبارتی، قابل ترمیم نباشد این درمان نتیجه خوبی نخواهد داشت.

کنترل خونریزی: کنترل خونریزی و ایجاد زخم پالپی عاری از لخته برای موفقیت درمان پالپ زنده لازم است. به صورت طبیعی بعد از ایجاد زخم، خونریزی تمام بافت های زنده با صرف زمان و انجام مکانیزم های انعقادی کنترل می شود. روش های مختلفی برای کمک به کنترل خونریزی و کوتاه نمودن این زمان پیشنهاد شده است. یکی از معمول ترین روش ها، ایجاد فشار مکانیکی بر روی محل خونریزی با یک قطعه پنبه استریل خیس شده با سرم نمکی و یا کلرهگزیدین است. هیپوکلریت سدیم هم به عنوان ضدعفونی کننده قوی و هم به عنوان تحلیل برنده لخته و کنترل کننده سریع خونریزی پیشنهاد شده است.

ویژگی های ماده پوشاننده پالپ:

سازگاری بافتی: یعنی زمانی که در مجاورت بافت زنده قرار می گیرد، هیچ گونه واکنش منفی التهابی ایجاد نشود.

سیل خوب: مانع نفوذ میکروارگانیسم ها یا سموم آنها به پالپ درمان شده شود.

ضد میکروب: میکروارگانیسم ها را از بین برده تا نتوانند در اطراف ماده تکثیر شوند.

تحریک تشکیل سد کلسیفیه: یعنی با تحریک ساخته شدن پل عاجی توسط پالپ، مجددا باعث محصور شدن پالپ دندان شود.

تغییر pH ناحیه به سمت قلیایی: در چنین حالتی تکثیر میکروب ها متوقف و ترمیم بافت سخت تسهیل می شود.

زمان کارکرد مناسب و زمان سخت شدن کوتاهی داشته باشد.

درمان پالپ زندهمواد پوشاننده پالپ دندان:

هیدروکسید کلسیم: یکی از اولین موادی است که در درمان پالپ زنده استفاده شده است. خاصیت ضد میکروبی، pH بالا و تحریک تشکیل بافت سخت از مزایای این ماده است. از طرفی هیدروکسید کلسیم ماده ای سمی برای سلول های زنده بدن است و بلافاصله زیر آن بافت نکروز ایجاد می شود. همچنین این ماده به راحتی در مایع بدن هیدرولیز می شود، بنابراین نمی تواند سیل خوبی ایجاد کند و با گذشت زمان پالپ زیرین در معرض تحریک قرار می گیرد.

زینک اکساید اوژنول: از ترکیب پودر خالص زینک اکساید به همراه اژنول تهیه می شود. از این ماده در درمان پالپ زنده استفاده شده و مشخص گردید این ماده اگر کوتاه مدت روی پالپ قرار گیرد می تواند باعث محافظت شود ولی در دراز مدت، حل شده و اجازه نفوذ میکروارگانیسم ها را به درون پالپ می دهد و در نتیجه منجر به شکست می شود.

سمان مینرال تری اکساید اگریگیت MTA: اولین بار توسط دکتر ترابی نژاد در سال 1993 میلادی معرفی شد. این سمان که عناصر اصلی آن کلسیم، سیلیس و بیسموت می باشد، دارای خواص فیزیکی و شیمیایی بی همتایی است. سازگاری بافتی بالا و خاصیت سیل کنندگی مناسب این ماده، آن را از سایر مواد موجود متمایز می کند. این ماده می تواند در تمایز سلول های تکامل نیافته بافتی به سلول های شبه ادنتوبلاست موثر باشد. پل کلسیفیه ای که در زیر آن تشکیل می شود یکنواخت و قطور بوده در حالی که پل کلسیفیه زیر هیدروکسید کلسیم متخلخل است. در دندانهای دچار پالپیت برگشت ناپذیر پالپ که درمان پالپوتومی کامل انجام شده بود، مشاهده شد بافت پالپ در مجاورت آن سالم باقی مانده و یک پل عاجی کامل تشکیل شده است. در کنار مزایای زیاد، MTA معایبی نیز دارد که گاهی مشکل ساز می شود. یکی از معایب آن تغییر رنگی است که در تاج دندان ایجاد می کند، دیگری زمان طولانی سخت شدن آن (حدود چهار ساعت) است. همچنین این ماده گران قیمت بوده و کار کردن با آن مشکل است.

سمان مخلوط غنی شده کلسیم CEM: اولین بار در سال 1386 شمسی به عنوان ماده ای با کاربرد مشابه ولی ترکیبی متفاوت از MTA معرفی شد. برخی خواص این ماده، بسیار مشابه MTA است اما CEM تغییر رنگ تاجی ایجاد نمی کند، در زمان کوتاه تری سفت می شود (حدود یک ساعت)، کارکردن با آن راحت تر است و از همه مهم تر این که داخل کشور تولید شده و به راحتی و با قیمت مناسب در دسترس می باشد. این ماده دارای خواص سازگاری بافتی، ضد میکروبی و سیل کنندگی مناسبی است. توانایی تحریک ساخت بافت های سخت، مثل استخوان، سمنتوم و عاج، از ارزشمند ترین خواص این ماده محسوب می شود.

شرایط درمان پالپ زنده:

  • دارای اکسپوژر پالپی به صورت مکانیکال، در اثر پوسیدگی و یا تروما باشد.

  • دارای حساسیت متوسط تا شدید به آزمون های حرارتی و پالپ تستر الکتریکی باشد.

  • حساسیت شدید به لمس وجود نداشته باشد.

  • هنگام اکسپوژر پالپ تاجی، دارای خونریزی باشد.

  • میزان پوسیدگی آن شدید نباشد؛ طوری که نیاز به درمان روکش نداشته باشد.

  • دارای بیماری پریودنتال متوسط و شدید نباشد.

  • دارای ترمیم وسیع قبلی همراه باعود پوسیدگی نباشد.

  • دارای کلسیفیکاسیون پالپی نباشد.

  • برای روکش تراش نخورده و یا به عبارتی در حین تراش برای روکش، اکسپوز نشده باشد.

  • نکروزه و دارای ضایعه پری اپیکال نباشد.

  • دندان به خوبی بی حس شده و نیاز به تزریق داخل پالپی نباشد.

  • بیمار با انجام درمان پالپ زنده موافقت داشته باشد.

انواع پوشش پالپ زندهانواع درمان پالپ زنده:

پوشش غیر مستقیم پالپ:

در این روش عاج عفونی برداشته شده ولی عاج دمینرالیزه نزدیک پالپ با هدف اکسپوز نشدن پالپ حفظ شده و توسط ماده ترمیمی با توانایی ایجاد سیل مناسب، پوشیده می شود. البته برخی پیشنهاد کرده اند در روش برداشتن مرحله ای پوسیدگی و با هدف اکسپوز نشدن پالپ دندان، می توان مقداری از عاج عفونی را در حفره باقی گذاشت و پس از چند ماه تا یک سال بعد تراش حفره را کامل نمود. درصورتی که التهاب پالپ تنها ناشی از سموم باکتری ها بوده و پالپ، توسط باکتری ها عفونی نشده باشد، بافت پالپ قابل برگشت به شرایط طبیعی است. در واقع در این روش با کاهش تعداد باکتری ها، متوقف کردن پیشرفت پوسیدگی و سیل کردن عاج دمینرالیزه از محیط دهان، شرایط ترمیم پالپی و برگشت به حالت نرمال فراهم می شود. هدف استفاده از ماده ترمیمی پوشاننده، سیل مناسب جهت جلوگیری از نشت بزاق در حد فاصل ماده ترمیمی و عاج، تحریک ادونتوبلاست ها جهت شکل گیری عاج واکنشی و ترمیمی، کمک به بهبود ترمیم پالپ و معدنی شدن مجدد عاج باقی مانده می باشد.

پوشش مستقیم پالپ:

نوعی درمان پالپ زنده است که مواد پوشاننده، به طور مستقیم روی پالپ اکسپوز شده قرار می گیرند تا تشکیل عاج ترمیمی و حفظ حیات پالپ را آسان نمایند.

پالپوتومی مینیاتوری:

برداشتن بخش بسیار کوچکی از پالپ تاجی با هدف ایجاد یک زخم جراحی تمیز، برداشتن سلول های ادنتوبلاست آسیب دیده، کم شدن فاصله ماده پوشاننده با سلول های بنیادی پالپ و ایجاد سیل بهتر، می باشد.

پالپوتومی سطحی:

برداشتن بخشی از پالپ تاجی تا رسیدن به بافت پالپی سالم است. باقی مانده پالپ، با مواد مناسب پوشیده شده و سپس ترمیم تاجی روی آن قرار می گیرد. در دو پالپوتومی مینیاتوری و سطحی، بخشی از بافت پالپ تاجی که غنی از سلول است، حفظ می شود. پالپوتومی مینیاتوری، سطحی و پوشش مستقيم پالپ، پروسه هايی مشابه هستند و تنها تفاوت آنها در ميزان بافت تخريب نشده باقی مانده پس از درمان است.

پالپوتومی کامل:

حذف کامل بافت پالپ تاجی تا حد دهانه کانال ها، قرار دادن ماده مناسب بر روی آن و سپس ترمیم تاج می باشد.

پوشش غیر مستقیم پالپمزیت درمان پالپ زنده:

هزینه: یکی از ترجیحات مهم بیمار و دندانپزشک در انتخاب شیوه درمان، میزان هزینه درمانی است. درمان ریشه دندان دارای هزینه چند برابری نسبت به درمان پالپ زنده است.

میزان موفقیت درمان: درصد موفقیت درمان پالپ زنده در مقایسه با درمان ریشه دندان، در بازه های زمانی یک، دو و پنج ساله بیشتر است.

کنترل درد: توانایی درمان پالپ زنده در کاهش درد بیماران مبتلا به پالپیت برگشت ناپذیر، از درمان ریشه دندان بیشتر است.

نیاز به مداخلات درمانی همزمان: بیمارانی که برای درمان پالپیت دندانی، مورد درمان ریشه قرار گرفته بودند، نسبت به گروهی که مورد درمان پالپ زنده قرار گرفته اند، بیشتر به مصرف داروهای مسکن نیاز داشتند.

ایمنی بیمار: در موارد اتفاق افتادن حوادث حین درمان، ایجاد درد برای بیمار، نیاز به استفاده از رادیوگرافی در حین و پس از درمان، بقا دندان، راحتی بیمار و زیست سازگاری مواد مورد استفاده، درمان پالپ زنده دارای برتری است.

زمان: درمان پالپ زنده در مدت یک سوم زمان درمان ریشه دندان انجام پذیر است.

زنده ماندن دندان: در حالی که درمان ریشه دندان منجر به قطع حیات پالپ می شود، درمان پالپ زنده چنین اثر مخربی ندارد.

دسترسی به خدمات: برای انجام مناسب درمان ریشه دندان به تجهیزات، وسایل خاص و همچنین مهارت بالای بالینی نیاز است، اما درمان پالپ زنده چنین نیست. بنابراین امکان ارائه این خدمات آسان تر بوده و دسترسی مردم به آن راحت تر است.

محصولات مرتبط

نظر (0)

نظر ثبت نشده است